Het gebeurt maar zelden dat na een toneelvoorstelling het zojuist gespeelde personage in eigen persoon het speelvlak betreedt. Na Spong, de eerste in een reeks monologen in het Amsterdamse Cosmictheater, nam de echte advocaat het woord om het spel te prijzen.

Hij loofde de intonatie, de tekst en bekende veel waars over zijn eigen leven te hebben gehoord. Hetzelfde gebeurde na Hirsi, maar de echte politica zweeg, zo onder de indruk was ze.

Spong Guemues Hirsi JahJah Tuur heet het project waarmee Khaldoun Elmecky als nieuwe directeur van Cosmic zijn eerste statement aflevert. Monologen, geschreven door journalisten over bestaande figuren, bekend uit de media. En eindelijk lijkt het toneel op deze manier weer een directe aansluiting te vinden bij de werkelijkheid. De figuren krijgen een nieuwe dimensie. Het worden mensen met een verleden, met problemen en een - vaak door de auteur toegevoegd - verhaal.
Spong heeft van Pieter Hilhorst een dreigende afasie meegekregen. Een ramp voor een man die zich profileert door te praten. We zien hem in de sauna waar hij heen is gestuurd door zijn vriend Oscar om even bij te komen. En nu wil hij er niet meer uit. Het liefst zou hij zich verschuilen voor de wereld. Voor zijn vader, voor zijn jeugdvriend, voor al die mensen wier gelijk hij moet bepleiten. Kluivert, Fortuyn. Maar hij blijft overeind. Sinds hij bijna werd geexecuteerd in Paramaribo voelt hij zich onsterfelijk. Huub Stapel speelt hem wankelend tussen twijfel en arrogantie. Onaanraakbaar. 'Dan maar geen liefde', en tja, je hebt met hem te doen.
Op een heel andere manier heb je ook te doen met Guemues, de uitgewezen illegaal, voor wie heel Nederland pleitte. De Turkse kleermaker die achteraf van burgemeester Patijn wel hier had mogen blijven. Achter zijn ouderwetse Singer-naaimachine maakt hij de Nederlandse mentaliteit belachelijk. Hoe ze met hem te doen hadden, zelfs een paar minuten stilte wilden houden.
Maar wat heeft hij een moeite om te wennen in een dorp waar meer moskeeen zijn dan scholen. Het is een misverstand, zegt hij, dat de mens geboren is voor geluk. En je weet dat hij tevergeefs wacht op zijn vrouw en kinderen.
Ook Jahjah is niet gelukkig. Hij is door verraad in een cel terecht gekomen en vraagt zich af wat hij met al zijn talent eigenlijk heeft bereikt. Ellik Bargai speelt hem als een gekooid beest dat geen kant op kan: heftig met koortsige ogen. De barokke tekst strijkt af en toe net zo tegen de haren in als de uitspraken van de echte Jahjah.
Heel anders is Hirsi, een monoloog waarin we de mooie VVDpolitica prive leren kennen. De auteur, Nausicaa Marbe, baseerde zich op feiten, maar vertelt toch een fictief verhaal. Hirsi krijgt een auto-ongeluk op oudejaarsavond 2006; haar geliefde die naast haar zit, overlijdt. Ze overdenkt haar leven terwijl ze vecht voor haar leven.
Het is een tekst die universele betekenis krijgt, ook door Manoushka Zeegelaar Breeveld die mooi laveert tussen bezinning en woede. De enige tekst ook die zich loszingt van het documentaire karakter en ook als puur theater overeind blijft.
Cosmic heeft een voorbeeldig project in huis. Hier krijgen we informatie die de media ons niet voorzetten. En dat levert nog betekenisvol theater op ook.
Spong Guemues Hirsi JahJah Tuur door Cosmic Theater. Gezien: 4 en 5 februari. Nog te zien t/m 6 maart.

de Volkskrant, February 7, 2004
BYLINE: MARIAN BUIJS
SECTION: Kunst; Pg. 9
LENGTH: 561 words