Vanaf het begin af aan weet je hoe het afloopt. Het wordt oorlog. Toch is de spanning er niet minder om. Net als bij de televisieserie Columbo weet je zelfs wie het gedaan heeft. Het zijn de havikken in de regering Bush: vice-president Dick Cheney, minister van defensie Donald Rumsfeld en zijn onderminister Paul Wolfowitz. Je weet dat ze hun zin gaan krijgen, maar nog niet hoe. De spanning schuilt in de pogingen van de minister van Buitenlandse Zaken, Colin Powell, de dreigende oorlog in Irak af te wenden. De spanning schuilt in de pogingen van Tony Blair een Amerikaanse Alleingang te voorkomen. De spanning schuilt in het opportunisme van het Franse verzet tegen de Amerikaanse plannen. Maar het meest intrigerende aan het toneelstuk Stuff Happens (een nette variant van Shit Happens) van de Britse toneelschrijver David Hare is, dat alles waar is. Alles wat op feiten gebaseerd kon worden, is op feiten gebaseerd. Of zoals Hare zegt: Niets in het stuk is aantoonbaar onwaar. Zelfs de scènes in de achterkamertjes zijn waarheidsgetrouwe reconstructies.

Het meeste politieke theater toont een verbeelde werkelijkheid. Het zijn verzonnen verhalen met verwijzingen naar de werkelijkheid. Het vergroot bepaalde aspecten van de werkelijkheid uit en geeft zo commentaar op de actualiteit. Hare kiest voor een andere benadering. Hij wil niks verzinnen omdat de werkelijkheid al ongelooflijk genoeg is. Juist door deze documentaire opzet, is het huiveringwekkend. Het is vandaag vier jaar geleden dat president Bush de overwinning uitriep in Irak: Mission Accomplished. Sindsdien vallen er door het geweld gemiddeld vierenzeventig doden per dag, in totaal al meer dan 60.000. Bij elke woordenwisseling op het toneel weet je dus wat er op het spel staat. Het is geen verbeelde, maar een gedestilleerde werkelijkheid: het politieke proces van anderhalf jaar is teruggebracht tot een toneelstuk van drie uur. En zoals bij het destillatieproces het alcoholpercentage steeds hoger wordt, zo is hier het percentage pure politiek van een Strohrumgehalte. Samen met Carel Alphenaar heb ik het toneelstuk vertaald voor een geënsceneerde reading in Carre op 6 en 7 mei.

Stuff Happens laat de grilligheid van de politiek zien. Aan de ene kant kunnen kleine dingen, missers of zelfs versprekingen grote gevolgen hebben. Zo willen Powell en Blair dat de VS de Verenigde Naties inschakelen om Irak te dwingen de vermeende massavernietigingswapens op te geven. In een toespraak voor de Veiligheidsraad verspreekt Bush zich. Hij wil zeggen dat de VS een resolutie gaat indienen bij de veiligheidsraad, maar omdat de autocue kuren vertoont, moet hij improviseren en zegt ‘resoluties’, meervoud. De Fransen springen er bovenop. Zij willen ook ‘resoluties’, meervoud. Eén gericht op ontwapening, een tweede (als overduidelijk is dat de eerste heeft gefaald) gericht op oorlog. In een verzonnen vertelling zou je zoiets vergezocht vinden, maar omdat het ook echt zo is gegaan is deze tournure in al zijn onbenulligheid prachtig.

Tegenover deze toevalligheden staat het onverschrokken gevecht tegen het noodlot van Powell en in mindere mate Blair. Hun gevecht maakt van het stuk een klassieke tragedie. Powell en Blair weten dat ze de koers van Bush alleen kunnen beïnvloeden door grotendeels mee te gaan met de preoccupaties en de plannen van de neo-conservatieven. Als ze voor een frontale confrontatie zouden kiezen, zouden ze, net als de Fransen irrelevant worden. Ze moeten schipperen. En schipperend gaan ze allebei hopeloos ten onder. Blair is vlak voor het begin van de oorlog alleen nog bezig met het beteugelen van de rebellie in zijn eigen partij. Zijn plan om via steun aan de Irak-politiek een doorbraak tussen Israel en de Palestijnen te forceren, is hopeloos mislukt. De Werdegang van Powell is nog groter. Van tegenstander van oorlog wordt hij degene die in de Veiligheidsraad een verhaal mag vertellen over de ‘bewijzen’ voor de Irakese massavernietigingswapens, met lichtbeelden. De grootste scepticus wordt de grootste leugenaar.

Aan de oorspronkelijke tekst hadden we Nederlandse scènes toegevoegd over wat er ondertussen in Den Haag gebeurt. Het is wrang als Balkenende het betoog van Powell in de Veiligheidsraad ‘solide’ noemt en onderstreept dat het gebaseerd is op bronnen. Balkenende heeft achteraf gezegd dat zijn politieke steun aan de oorlog alleen te maken had met het niet naleven door Irak van de resolutie van de veiligheidsraad. Wij namen uitspraken op van kabinetsleden waarin het wel degelijk ging om massavernietingswapens. Helaas heeft Hare zijn veto uitgesproken over de Nederlandse toevoegingen.

Politiek wordt wel de kunst van het mogelijke genoemd. Stuff Happens laat zien dat juist door de realiteitszin van Powell en anderen, juist door het kleine manoeuvreren, de grote kwestie over het hoofd wordt gezien: het was een onder valse voorwendselen beraamde oorlog.