Amerika is een gevangenismachine.

De Franse socioloog Loic Wacquant raakte geinteresseerd in het justitiele systeem toen hij vijftien jaar geleden onderzoek deed in het getto van Chicago. Om opgenomen te worden in de zwarte gemeenschap was Wacquant fanatiek gaan boxen. Zo fanatiek dat hij op een gegeven moment zelfs beroepsvechter kon worden. Op de sportschool waren zijn kompanen geregeld een tijdje uit de roulatie. Dan zaten ze vast. Hij vroeg toen aan zijn trainer wie er allemaal in de gevangenis hadden gezeten. Die moest hard lachen. 'Iedereen. Ik ook. Heb jij nog nooit in de gevangenis gezeten?'

Het vreemde is dat die groei van het aantal gevangenissen niet samenhangt met gestegen criminaliteit.

'Sinds begin jaren negentig is het aantal misdaden afgenomen, maar het aantal gevangenen blijft stijgen en de straffen worden steeds zwaarder'.

Tegelijkertijd is het geloof verdwenen dat mensen in de gevangenis leren van hun fouten en worden voorbereid op hun terugkeer naar de samenleving.

'Vroeger haalden veel gevangenen tijdens hun detentie een diploma. Dat is nu in veel staten niet meer mogelijk.' Van een effectieve reclassering van de 500 duizend gevangenen die jaarlijks vrij komen is geen sprake. Wacquant noemt het Amerikaanse justitiele systeem een anti-universiteit. 'Op de gewone universiteit krijgen mensen een diploma dat hun kansen op de arbeidsmarkt vergroot. Hier krijgen mensen een aantekening die hun kansen op de arbeidsmarkt tot vrijwel nul verkleint. In de staat Illinois staan de namen van veroordeelden op het internet. Elke werkgever kan daar zelf controleren of een sollicitant een strafblad heeft.'

Het getto en de gevangenis zijn in de ogen van Wacquant communicerende vaten. Van kansloosheid naar de gevangenis en terug naar kansloosheid. Het justitiele systeem marginaliseert en disciplineert zo de zwarte onderklasse. Om dat te begrijpen is het van belang te weten dat de meeste gevangenen vast zitten vanwege kleine misdaden. In Texas zit de helft van de gevangenen die voor drugs veroordeeld zijn in de bak voor het bezit van minder dan 1 gram. In Californie is het aantal gevangenen in de afgelopen twintig jaar verviervoudigd. In driekwart van de gevallen betreft het misdrijven waarbij geen geweld werd gebruikt. De zero-tolerance-benadering die in de jaren negentig furore maakte, heeft volgens Wacquant geleid tot een enorme ongelijkheid. Kleine overtredingen en misdrijven komen onder de gehele bevolking voor, maar alleen de arme burgers worden in de gaten gehouden en gestraft. 'In de getto's wordt elke overtreding afgestraft, maar ze gaan niet op drugs controleren op Wall Street. En als ze zero tolerance zouden toepassen op de arbeidswetgeving zou de helft van de werkgevers achter de tralies verdwijnen. In feite worden mensen dus gestraft voor hun armoede'.

Voor West-Europa heeft Wacquant een simpele maar beangstigende waarschuwing. 'Als jullie net als Amerika de economie dereguleren en de verzorgingsstaat afbouwen, zullen jullie op termijn ook het Amerikaanse gevangenissysteem adopteren. Het een komt niet zonder het ander. Het enige verschil is dat in de Verenigde Staten de zwarte onderklasse wordt opgesloten. Hier is die rol weggelegd voor de kinderen van de migranten'.

Heeft de toename van gevangenisstraffen niet tot een daling van de misdaad geleid?

'Gevangenisstraffen worden gezien als medicijn tegen misdaad. In werkelijkheid hebben politie en justitie weinig effect op de criminaliteit. In de Verenigde Staten werden in 1993 vier miljoen geweldsmisdrijven gepleegd. In de helft van de gevallen ging het slachtoffer naar de politie. 800 duizend keer leidde dat tot een officiele aangifte. In een kwart van de gevallen vond de politie de dader. Dat leidde tot 117 duizend veroordelingen. Dat is drie procent

van de oorspronkelijke vier miljoen. Dat betekent dat je misdaad onmogelijk kan bestrijden door steeds maar meer gevangenissen te bouwen. Je moet een veel breder repertoire hebben met aandacht voor onderwijs en werk'.

Maar als het niet komt door de strenge straffen, waarom is de criminaliteit dan zo spectaculair gedaald in de jaren negentig?

'Een derde van de daling wordt verklaard door de economische groei. Een derde door de vermindering van het aantal jongeren, die de meeste misdaden plegen. Daarnaast is de drugseconomie veranderd. In de jaren tachtig, toen de gewelddadige criminaliteit fors toenam, ontstond een crack economie. Dat was een heftig competitieve markt, waarbij de handel werd verdeeld op basis van geweld. In de jaren negentig verandert dit. Er ontstaat een oligopolische markt, van een paar kartels die de handel onderling verdelen. Bovendien worden crack en cocaine minder populair. Er is een terugkeer van heroine, marihuana en amfetamine (speed). Tot slot was er wat criminologen noemen het kleine-broertjeseffect. Het geweld in de jaren tachtig werkte afschrikwekkend voor een nieuwe generatie. In Harlem was de kans dat een zwarte man een gewelddadige

dood stierf groter dan de kans dat een militair Vietnam niet overleefde. Jongeren kozen voor een ander leven dan drugs en misdaad. Met veranderende politiestrategieen en zwaardere straffen had het niets te maken. Ook niet met het populaire zero tolerance, ook al is dat over de hele wereld verkocht als de oorzaak van de daling van de criminaliteit. In Canada heeft in dezelfde periode een vergelijkbare daling van de misdaad plaats gevonden. Maar in Canada daalde het aantal politiemensen en het aantal gevangenen. In sommige Canadese steden is de daling sterker dan in New York. En die daling wordt veroorzaakt door de economie en de demografie'.

In Nederland wil de politie voorkomen dat jongeren veelplegers worden. Ze beginnen daarom niet met het oplossen van een misdaad, maar met het volgen van daders. Is dat een goed idee?

'Zulke strategieen ontstaan uit de beste bedoelingen. Het heeft de klank van welzijn. Maar het resultaat is een enorme surveillance van een bepaalde groep jongeren. Ik noem dat sociaal panopticisme. Zoals in het panopticum van Bentham de gevangenen permanent zichtbaar waren. Die jongeren worden strikt in de gaten gehouden en zodra ze over de schreef gaan, opgepakt om zo te voorkomen dat ze volwaardige criminelen worden. Maar in werkelijkheid betekent het dat de politie haar capaciteit vooral richt op een bepaalde groep van de bevolking. Die groep leeft als het ware onder een vergrootglas. Zo vind je vanzelf veel criminaliteit. Vooral als je dat doet bij adolescenten, want die groep houdt zich niet zo netjes aan de wet. Zou je bourgeois-kinderen zo in de gaten houden, zou je ook veel wetsovertredingen vinden. Maar dat gebeurt niet.

'Een bijkomend nadeel is dat misdrijven van die jongeren onmiddellijk een zaak van de politie worden en niet een zaak van de familie of het maatschappelijk werk.

U stelt dat gevangenisstraffen niet meer bedoeld zijn om de gevangenen op het rechte pad te brengen.

'In Amerika worden gevangenen gestraft om ze te straffen. Onder de bevolking leeft een sterk ressentiment tegen de maatschappelijke paria's. Zij moeten boeten voor hun misdaden. Zelfs als die straf ertoe leidt dat de kans dat zo iemand opnieuw een misdaad pleegt groter wordt. Mensen willen niet nadenken over het langetermijneffect van gevangenisstraffen. Ze willen nu vergelding. Maar daarmee worden veroordeelden blijvend uitgesloten.

'Uitsluiting is een misleidend woord. Het suggereert dat ze er ooit bij hebben gehoord. Dat is niet het geval. De meeste gevangenen hebben altijd buiten de reguliere samenleving gestaan. Ze leven in de slechtste buurten, zijn vaak ongetrouwd, vallen buiten de gezondheidszorg en hebben op zijn best baantjes in de marge van de arbeidsmarkt. Het getto en de gevangenis zijn twee vormen van uitsluiting die alleen in gradatie verschillen.

'In Amerika wordt armoede steeds meer behandeld als een misdrijf. De ultieme illustratie daarvan vond ik in Michigan. Daar worden werklozen verplicht regelmatig een drugstest te ondergaan. De bijstandsgerechtigden moesten zich melden bij de reclassering!

Maar deze aanpak kan niet verhullen dat in een moderne economie een deel van de bevolking overbodig is. Daar moet je iets mee. Zeker als je ze geen uitkering meer wil geven. Je moet ze ergens opbergen. Vergeet niet dat een groot deel van de gevangenen psychische en mentale problemen heeft of fysieke gebreken. Anderen waren voorheen dakloos en werkloos. Een neoliberaal politiek systeem laat deze mensen aan hun lot over. De laatste verzamelplaats is dan de gevangenis.

Gevangenissen functioneren ook om mensen te disciplineren om slecht werk te accepteren. Mijn vriend Ashante uit de boksschool heeft twee veroordelingen achter de rug.

Als hij nog een keer wordt gepakt, krijgt hij levenslang. Dat is het principe van three strikes and you're out. Dus accepteert hij nu baantjes waar hij vroeger zijn neus voor optrok .

'Het gevangeniswezen heeft ook een politieke functie. Het legitimeert het bestaan van de staat. Als je de economie dereguleert en de verzorgingsstaat afbouwt, is de staat machteloos. Maar als de staat machteloos is, waarom zou je dan nog gaan stemmen?

Je moet het electoraat toch iets kunnen beloven. En dat is law and order geworden. En dat geldt nog meer voor linkse dan voor rechtse politici. Want sinds zij ook neo-liberaal zijn geworden staan ze met lege handen. De oplossing is criminaliteitsbestrijding. We kunnen jullie geen sociale rechten beloven, maar wel veiligheid op straat.

Is er een alternatief?

Als er een maatschappelijk probleem is, zoals dakloosheid, kan je drie dingen doen. Je kunt het socialiseren (de maatschappelijke oorzaak van dakloosheid moet worden aangepakt), medicaliseren (de dakloze is ziek, hij moet therapie krijgen of medicijnen) of moraliseren (het is zijn eigen schuld, hij verdient straf). Vandaag de dag is de derde manier van denken dominant. Elk maatschappelijk probleem wordt teruggebracht tot een individuele keuze. En zowel linkse als rechtse politici doen daaraan mee. Het alternatief begint met het besef dat collectieve problemen vragen om een collectieve oplossing.

Loic Wacquant 1960 Geboren in Montpellier. 1980 Studie in Parijs, ontmoeting met Pierre Bourdieu, begin samenwerking.

1985 Vertrek naar Chicago.

1990 Overweegt professioneel bokser te worden bijnaam in de ring: Busy Loui.

Bourdieu haalt hem over om voor de academie te kiezen. 1992 An Invitation to Reflexive Sociology (met Pierre Bourdieu).

1994 Benoeming tot-Hoogleraar Sociologie aan de universiteit van Berkeley, Californie.

1999 Les prisons de la misere.

2000 Body and Soul: Notebooks of an Apprentice Boxer.

2005 Deadly Symbiosis: Race and the Rise of Neoliberal Penality .